فلسفى خويش ارائه نمىدهد ، با اين همه طبقه‌بندى او از علوم ، حائز اهميت است . خوارزمى علوم را به دو « مقاله » يا بخش تقسيم كرده است : نخست علوم شرعى و آنچه از علوم اسلامى بدان وابسته است و بخش دوم در دانش‌هاى بيگانه يا « عجمى » . « 1 » بنابراين ، وى بخش نخست از كتاب خود را به علوم اسلامى كه در فرهنگ و تمدن اسلامى به وجود آمده و پرورش يافته‌اند ، اختصاص داده است و بخش دوم را به علومى كه مهد آنها در ايران يا يونان يا هند بوده است ، مانند فلسفه و منطق ، اما مسلمانان نيز در آن نقش داشته‌اند ، سپس علومى كه به نحوى معقول هستند ، مانند علم الفلك و رياضيات و كيميا يا شيمى . بايد گفت كه نمىتوان انتظار داشت ، طبقه‌بندى خوارزمى همچون فارابى از نظمى منطقى و فلسفى پيروى كند ، ولى او به امتياز هر علم بر علم ديگر با توجه به موضوع و هدف اساسى آن توجه داشته است . از نظر او ، برخى علوم هدف‌اند و برخى ديگر وسيله و طبيعى است كه اولى برتر از دومى است . به همين سبب ، وى موضوعات را در هر بخشى بدين‌گونه ترتيب مىبخشد : مثلا در مقالهء اول ، علوم شرعى را از علوم مربوط به ادبيات عرب و تاريخ جدا كرده و علوم شرعى را بر ديگر علوم مقدم داشته است ؛ زيرا در نظر او ، علوم شرعى هدف اصلى هستند و ادبيات عرب تنها براى وصول به هدف به كار مىآيد ، و بنابراين « وسيله » است . آن‌گاه از آنجا كه مردم در زندگى خود نيازمند قانون هستند ، فقه را بر علم كلام مقدم كرده و مىگويد كار دين و دنيا بدان وابسته است . همچنين با آنكه بسيارى مصنفان ، علم كلام را به سبب بحث دربارهء پروردگار و اسماء و صفات حضرت حق و ديگر اعتقادات بر ساير علوم ترجيح داده‌اند ، او علم فقه را بر اين علم ترجيح و برترى داده است . پس از همهء اينها ، او به ذكر ادبيات عرب مىپردازد ، زيرا ادبيات براى اطلاع از آيات الهى و احاديث حضرت رسول ( ص ) لازم و واجب است ؛ البته در باب ادبيات نيز ، « نحو » را - كه پدر زبان عربى است - بر صرف مقدم كرده است . آن‌گاه باب ششم از « مقالهء اول » را به « تاريخ » اختصاص داده است . وى در « مقالهء دوم » كتاب ، علوم بيگانه را به نه باب تقسيم كرده است : باب اول ، فلسفه ؛ باب دوم ، منطق ؛ باب سوم ، پزشكى ؛ باب چهارم ، علم الحساب ؛ باب پنجم ، هندسه ؛ باب ششم ، نجوم و ستاره‌شناسى ؛ باب هفتم ، موسيقى ؛ باب هشتم ، حيل يا فيزيك ؛ باب نهم ،

--> ( 1 ) . ابو عبد اللّه خوارزمى ، مفاتيح العلوم ، به كوشش فلوتن ، ليدن ، 1895 ، ص 5 .